Problem çözme alışkanlığı evde nasıl kazandırılır?

En zor ebeveynlik becerisi: cevabı bilmek ama söylememek

Çocuğunuz bir soruyla geldiğinde cevabı üç saniyede verebilirsiniz. Vermek istersiniz de — çünkü yardım etmek iyi hissettirir ve akşam saatinde herkesin işi vardır. Ama her hazır cevap, çocuğun zihninde küçük bir kısa devre yaratır: “Zorlanınca düşünmeme gerek yok; soran bulur.”

Problem çözme bir kas gibidir ve kası çalıştıran şey ağırlıktır — yani zorlanma anının kendisi. Cevabı söylediğinizde ağırlığı çocuğun elinden alırsınız. Soru sorduğunuzda ise ağırlığı tutmasına yardım edersiniz ama kaldırma işini ona bırakırsınız. Fark tam olarak budur.

Bu, çocuğu çaresiz bırakmak demek değildir. Amaç “kendi başına çöz” diyip uzaklaşmak değil; yanında kalıp doğru soruyla düşünceyi bir adım ileri itmektir.

Cevap yerine kullanabileceğiniz sorular

İyi haber: Bu iş için pedagoji diploması gerekmez, üç beş iyi soru yeter. Sihirli sorular genellikle çocuğun zaten bildiklerini hatırlatan, sorunu küçülten ya da bir deneme yapmaya davet eden sorulardır.

Bu soruların ortak özelliği, çocuğa “Ben senin düşünebildiğine inanıyorum” mesajı vermesidir. Ve ilginç olan şu: Bir süre sonra çocuk bu soruları kendi kendine sormaya başlar. Sizin dışarıdan sorduğunuz sorular, onun iç sesine dönüşür — problem çözme alışkanlığı dediğimiz şey tam olarak budur.

• “Soru tam olarak ne istiyor, kendi cümlenle anlatır mısın?” — çoğu tıkanma, soruyu anlamamaktan gelir.
• “Buna benzeyen, daha önce çözdüğün bir şey var mı?”
• “Sorunun daha küçük hâli olsa — mesela 100 yerine 5 olsa — nasıl çözerdin?”
• “Bir tahmin at, sonra kontrol edelim. Yanılırsak ne kaybederiz?”

Zorlanmak alarm değil, antrenman

Birçok çocuk zorlanmayı bir tehlike işareti gibi okur: “Zorlanıyorum, demek ki yapamıyorum, demek ki bu bana göre değil.” Bu okumayı değiştirmek, problem çözme eğitiminin belki de en önemli parçasıdır. Zorlanma, yanlış yolda olmanın değil, tam da öğrenmenin gerçekleştiği yerde olmanın işaretidir.

Bunu çocuğa cümleyle değil, tepkiyle öğretirsiniz. Çocuk “Yapamıyorum!” diye geldiğinde paniğe ortak olmak yerine sakin bir merakla “Güzel, demek gerçek bir problemle karşılaştık. Neresi direniyor?” demek, zorlanmayı normalleştirir. Evde zorlanmanın normal olduğu bir iklim varsa, çocuk okulda da zor soruyu görünce kâğıdı çevirmez.

Bir püf noktası: Çözümden sonra “Bitti, sıradaki” demeyin. “Hangi hamle işe yaradı?” diye sorun. Çocuğun ne yaptığını fark etmesi, aynı hamleyi başka problemde de kullanabilmesinin ön koşuludur.

Günlük hayat, problem doludur — kullanın

Problem çözme alışkanlığı yalnızca matematik problemleriyle kurulmaz. Evde her gün gerçek problemler çıkar ve bunlar çalışma kitabındakilerden çok daha değerlidir; çünkü gerçektir ve cevap anahtarı yoktur.

Misafir geliyor, masaya kaç sandalye lazım? Üç kişilik tarif var, beş kişiyiz — malzemeler nasıl değişir? Pikniğe çıkıyoruz, çantaya neler girmeli ve neden? Bu soruların hiçbiri “ders” gibi kokmaz ama hepsi planlama, hesaplama ve gerekçelendirme çalıştırır.

Çocuğa ara sıra gerçek karar yetkisi de verin: “Bu haftaki film gecesini sen planla — saat, atıştırmalık, oturma düzeni senden.” Sorumluluk verilen problem, ödev verilen problemden her zaman daha ciddiye alınır.

Oyunlaştırın ama yarışa çevirmeyin

Oyun, problem çözmenin doğal ortamıdır — kurallar bellidir, deneme serbesttir, kaybetmenin bedeli düşüktür. Kutu oyunları, strateji oyunları, bulmacalar ve yapboz benzeri uğraşlar, düşünme kasını fark ettirmeden çalıştırır.

Tek dikkat: Oyunlaştırma ile yarışlaştırma aynı şey değildir. “Kim önce bulacak?” tarzı kurgular hızlı çocuğu parlatır ama yavaş ve derin düşünen çocuğu oyundan soğutur. “Bu bulmacayı birlikte çözelim” ya da “Dün üç ipucuyla çözmüştük, bugün ikiyle deneyelim mi?” gibi, kişinin kendi dünüyle yarıştığı kurgular herkes için çalışır.

Ve son bir hatırlatma: Alışkanlık kelimesinin sırrı sıklıktadır, sürede değil. Haftada bir saatlik “problem çözme seansı” yerine günde beş dakikalık merak anları — arabada bir bilmece, sofrada bir “sence neden?” — çok daha kalıcı iz bırakır.